Süryani Kadim Cemaatinin bölgedeki yayılışı ve temelleri açısından büyük önem taşıyan ve bölgeye Turabdin yani ibadet edenlerin dağı adını veren İzlo dağını yakından inceleyelim. Dağ olarak adlandırılsa da aslında 77 kilometre (48 mi) kuzey (Türkiye) tarafında bir plato ve güney (Suriye) tarafında bir ova ile doğudan batıya uzanan bir sırttır. Sırtın bir ucu, bir Roma tahkimatı olan Dara’dır. Diğer yanında ise 4. yüzyılda II. Constantius tarafından yaptırılan Tur Abdin Kalesi’nin bulunduğu Serwan (Sisaranon) yer alır.

İZLO DAĞINDA BULUNAN MANASTIRLAR

 1-Mor Evgin Manastırı: 3. yüzyıldan kalan bu manastır, antik şehir Mhare’nin doğusunda ve ovaya hakim yüksek bir dağın eteğinde kurulmuştur. 1980’li yıllara kadar faal durumdaydı.

2-Mor Yoreth Manastırı: Halk arasında Deyr-Çapke olarak tanınmaktadır.

3-Mor Yuhanon Tayoyo Manastırı: Sarp bir dağın doruğunda inşa edilmiştir. Mor Evgin Manastırı’nın doğusunda yer almaktadır.

4- Mor Abrohom Kaşkroyo Manastırı veya Mor Abrohom d-Beth-Gogi Manastırı: Yeni Kaleye yakın bir dağın tepesinde inşa edilmiştir.

5- Mor Yakup veya Karno(l) Manastırı: Halk arasında Deyr-özalke olarak da bilinir. Badıbe Köyifnün yakınlarındadır.

6- Mor Melke Manastırı: Arkah Köyü’nün güneyinde 2 km. de yer almaktadır.

7- Hababli Mor İliyo Manastırı: Habab Köyü’nün doğusundadır.

8- Mor Aho Manastırı: Beth-Manhem Köyü’nün kuzeyinde yer almaktadır.

9- Mor Şemun Manastırı: Beth-Manhem Köyü nün ya¬ kınlarındadır.

10-Mor Eşahyo Manastırı: Beyaz Su yolu kenarında kalıntıları görülmektedir.

11-Mor Şemun Destune Sütunu: Mor Şemun Destime, adı geçen sütunda yaşadığına dair söylentiler vardır.

12-Mor Şomrin Manastırı: Halk arasında Deyre-Çömere olarak tanınır. İpek Yolu’ndan geçerken Kertvin beldesinin istikametindeki dağın tepesinde kalıntıları görülmektedir.

13- Mor Kavme Manastırı: Mor Kavme’nin asıl adı Şemun’dur. Bir ağacın üzerinde 40 yıl süreyle yaşadığı için ‘Kavine’ lakabını almış oldu. Kavme sözcüğü Süryanice bir sözcük olup geçmiş zamanlı ‘Korn’ kelimesinden türe¬ miş ve ayakta durmuş anlamına gelir. Günümüze kadar ulaşamayan bu Manastır, harabe durumdadır.

14- Mor Şemun Manastırı: Arbo/Taşköy Köyü’nün ba¬ tısında olup harabeleri günümüze kadar ulaşmıştır.

İZLO DAĞINDA BULUNAN SÜRYANİ KÖYLERİ

• Mhare/Eski Hisar veya Marine Köyü
• Sederi Köyü/Üçyol
• öarabe Mışka Köyü/Dağiçi
• Badibe Köyü/Dibek
• Arkah (Harabale) Köyü/Üçköy
• Habab Köyü/Güzelsu
• Arbo Köyü/Taşköy
• Kafro Köyü/Elbeğendi
• Beth-Manhem Köyü

İZLO DAĞINDA BULUNAN EZİDİ KÖYLERİ

• Kafnas / Çayırlı
• Bacıne / Güven
• Dayvanke / Çörekli
• Köçane / Koçan Mezrası
• Afşiye / Kaleli
• Şikrine Mezrası
• Galye Sohra / Güneli

Mor Malke Manasıtırı

Mor Malke Manastırı; İzlo Dağı’nın ortasında yer alan Mor Malke Manastırı, Aziz Mor Malke’nin 4. yüzyılın ilk çeyreğinde inşa edilmiştir. Manastır’ın bina yapısı; üç kattan ibaret olup ortası küçük bir avluyla çevrilmiştir. Tek bir giriş kapısı vardır. Manastırın bitişiğinde geniş bir dış avlu mevcuttur. Bu avlu Süryanice’de; “Develerin avlusu” anlamına gelen ‘Dorto d-Gamle’ olarak geçmektedir. Avlunun duvarları taştan ve kireçten yapılmıştır. Manastır, 14. yüzyılda İzlo Dağı’nın metropoldük merkezliğine ev sahipliği yapmış ve 1926 yılına kadar bu görevini sürdürmüştür.

Kaynakça: Mor Malke Manastırı Tarihçesi – Horiepiskopos Gabriel Akyüz